Η αποφράδα ημέρα των Ρωμιών – Από την Άλωση στο σήμερα

29 Μαΐου 1453. Η ημέρα που η Κωνσταντινούπολη σίγησε κάτω από τον ήχο της πτώσης των τειχών της. Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία δεν ηττήθηκε απλώς στρατιωτικά• υπέστη έναν βαθύ πολιτισμικό ακρωτηριασμό. Όμως η Άλωση δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν. Είναι ένας καθρέφτης που, αν τολμήσουμε να κοιτάξουμε, αντανακλά ανησυχητικά το παρόν.

Σήμερα, σχεδόν έξι αιώνες μετά, δεν υπάρχουν πολιορκητικοί κριοί έξω από τα τείχη. Υπάρχουν όμως άλλες μορφές πίεσης, πιο ύπουλες, πιο σιωπηλές, αλλά εξίσου διαβρωτικές. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται αυτούσια — μεταμφιέζεται.

Η Κωνσταντινούπολη δεν είναι απλώς ένας γεωγραφικός τόπος. Είναι σύμβολο. Είναι η καρδιά της Ρωμιοσύνης, εκεί όπου ακόμη στέκει το Οικουμενικό Πατριαρχείο, ως τελευταίος φάρος μιας παρουσίας που άλλοτε κυριαρχούσε.

Και όμως, αυτός ο φάρος δοκιμάζεται καθημερινά.

Η πίεση που δέχεται το Πατριαρχείο δεν είναι θεωρητική. Είναι θεσμική, πολιτική, πολιτισμική. Είναι η διαρκής αμφισβήτηση του ρόλου του, οι περιορισμοί, οι σιωπηλές αλλά επίμονες προσπάθειες αποδυνάμωσης. Δεν χρειάζονται πια στρατοί για να υπονομευθεί μια ταυτότητα — αρκεί η φθορά του χρόνου και η ανοχή της λήθης.

Η μεγαλύτερη παγίδα της εποχής μας δεν είναι η εξωτερική απειλή, αλλά η εσωτερική παραίτηση.

Όταν:

•η ιστορική γνώση υποχωρεί μπροστά στην ευκολία, 

•η ταυτότητα γίνεται διαπραγματεύσιμη έννοια, 

•η πίστη αντιμετωπίζεται ως κατάλοιπο και όχι ως δύναμη συνοχής, 

•η γεωπολιτική πραγματικότητα αγνοείται στο όνομα μιας επιφανειακής «κανονικότητας», 

τότε η Άλωση δεν είναι απλώς μια ανάμνηση. Είναι μια διαδικασία σε εξέλιξη.

Κακά παραδείγματα δεν λείπουν:

η αδιαφορία για τα εθνικά ζητήματα, η υποτίμηση της ιστορίας στα σχολεία, η απουσία στρατηγικής σκέψης σε κρίσιμα θέματα, αλλά και η εύκολη αποδοχή προκλήσεων χωρίς αντίδραση.

Από την Πόλη απέμειναν λίγοι. Από τη μνήμη, όμως, απέμειναν πολλά.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό ίδρυμα. Είναι η ζωντανή συνέχεια μιας ιστορίας αιώνων. Είναι η απόδειξη ότι η Ρωμιοσύνη δεν εξαλείφθηκε, δεν περιορίστηκε, αλλά επιβίωσε.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ισχυρό μήνυμα της 29ης Μαΐου:

ότι η ήττα δεν είναι το τέλος, αν υπάρχει συνείδηση.

Η Άλωση δεν ζητά εκδίκηση. Ζητά επίγνωση.

Σε έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, το ζητούμενο δεν είναι να αναπαράγουμε το παρελθόν, αλλά να διδαχθούμε από αυτό. Να μην επιτρέψουμε νέες «Αλώσεις» — όχι απαραίτητα εδαφικές, αλλά πνευματικές, πολιτισμικές, εθνικές.

Γιατί τελικά, οι αυτοκρατορίες πέφτουν όταν πρώτα καταρρεύσει το εσωτερικό τους οικοδόμημα.

29 Μαΐου 1453.

Μια πόλη έπεσε.

Αλλά το ερώτημα παραμένει: εμείς τι κρατάμε όρθιο σήμερα;

Βασίλης Νικολής